Α. Ιατρικές Επεμβάσεις Βελτίωσης και Επεμβάσεις Υγείας

Η διαφορά μεταξύ των ιατρικών επεμβάσεων υγείας και επεμβάσεων βελτίωσης συνίσταται στην αναγκαιότητα ή μη της διενέργειας επεμβάσεων για την θεραπεία κάποιας βλάβης της υγείας του ατόμου στην πρώτη περίπτωση και αντίστοιχα στην απόκτηση κάποιων ιδιοτήτων και επιθυμητών χαρακτηριστικών στην δεύτερη, στην οποία η μη διενέργειά τους δεν είναι απαραίτητη για την υγεία του ατόμου.

Με τον όρο «βελτίωση» ή «ενίσχυση» /enhancement του οργανισμού εννοούμε τις ιατρικές πράξεις που δεν αποσκοπούν στην διάγνωση, πρόληψη ή θεραπεία κάποιας ασθένειας, αλλά στην ανάπτυξη των φυσικών μας ικανοτήτων ή την απόκτηση επιθυμητών χαρακτηριστικών.

Η «βελτίωση» επομένως δεν σχετίζεται με κάποια βλάβη της υγείας και πρέπει να διακρίνεται από αυτήν. Η διάκριση αυτή δεν είναι πάντοτε προφανής, καθώς με την ευρεία έννοια η υγεία καλύπτει και την επιδίωξη της «βελτίωσης». Σύμφωνα όμως και με την πιο στενή ερμηνεία του όρου «βελτίωση» γίνεται δεκτό ότι στην υγεία περιλαμβάνονται πλέον και πράξεις «βελτίωσης», καθώς προέρχονται από τις προσωπικές επιθυμίες του ατόμου που ανήκουν στην σφαίρα αυτονομίας του και αποκαθιστούν «βλάβες» στην ψυχική υγεία και ισορροπία του.

Η «υγεία» από την άλλη, σύμφωνα με τον «μαξιμαλιστικό» ορισμό του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας «είναι μια κατάσταση ολοκληρωμένης φυσικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας και όχι μόνο η απουσία μιας ασθένειας ή αναπηρίας». Σύμφωνα με αυτό τον ορισμό κάθε πράξη «βελτίωσης» υπηρετεί την «ιδανική» υγεία. Σύμφωνα με αυτή την άποψη κάθε πράξη, επομένως ακόμα και η επέμβαση «βελτίωσης» διενεργείται για λόγους υγείας και άρα είναι αναγκαία.

Ωστόσο, η ευρεία αυτή ερμηνεία της έννοιας της υγείας ενέχει τον κίνδυνο να μπορεί να χαρακτηριστεί παθολογική κατάσταση οτιδήποτε λιγότερο από αυτό που περιγράφεται σε αυτήν.

Ορθότερα λοιπόν έχει επικρατήσει ο στενότερος ορισμός, σύμφωνα με τον οποίο η υγεία σχετίζεται αποκλειστικά με συγκεκριμένες βλάβες στην βιολογική και την ψυχική μας κατάσταση.

Άρα, η υγεία μπορεί να εννοηθεί ως αντίσταση στην «φθορά», στην διαταραχή της ισορροπίας του οργανισμού μας, η οποία αποκαθίσταται με την αντιμετώπιση των βλαβών (υπαρκτών ή ενδεχόμενων), που αν δεν ξεπεραστεί από την φύση μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στον θάνατο και έχει συγκεκριμένα αίτια (ποικίλες ασθένειες σωματικές ή ψυχικές ή ατυχήματα).

Ενώ, στις επεμβάσεις που επιβάλλονται για λόγους υγείας η ευθύνη του ιατρού και το ιατρικό του καθήκον στηρίζεται σε μια απλή πληροφόρηση του ασθενή πριν από την συναίνεσή του για την διενέργεια αυτών, στις επεμβάσεις που γίνονται για λόγους βελτίωσης ή επανόρθωσης ο ιατρός έχει μια ιδιαίτερη υποχρέωση να εξηγήσει ότι η συγκεκριμένη χειρουργική επέμβαση δεν είναι αναστρέψιμη – παρά μόνο με νέα επέμβαση – και ενέχει κινδύνους, καθώς αποτελεί μια παρεμβατική ιατρική πράξη.

Στην τελευταία αυτή περίπτωση δεν αρκεί η απλή πληροφόρηση πριν από την συναίνεση του ασθενούς και ο ιατρός σε πολλές περιπτώσεις βαρύνεται με την πρόσθετη ευθύνη σύμφωνα και με τον Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας να αξιολογήσει ακόμη και την σοβαρότητα της επιθυμίας του ασθενούς αλλά και την ψυχική ικανότητά του να διαμορφώσει την βούλησή του- ακόμα και με την βοήθεια ψυχιάτρου – ειδικά όταν η πράξη που ζητείται αγγίζει τα όρια της υπερβολής και της υπέρβασης της φύσης στην λειτουργία και την υγεία του ατόμου και δεν είναι αναγκαία για την αντιμετώπιση κάποιου παρόντα ή μελλοντικού κινδύνου, ενώ η μη διενέργειά της δεν θα βλάψει την υγεία του ασθενούς.

Β. Ιατρική Πράξη και Ιατρικό Σφάλμα

Ο ν. 3418/2005 ορίζει ως «ιατρική» κάθε διαγνωστική, προληπτική και θεραπευτική πράξη, καθώς και κάθε πράξη που στοχεύει στην αποκατάσταση της υγείας.

Ωστόσο, κατά την ορθότερη άποψη, η έννοια της ιατρικής πράξης είναι ευρύτερη και πρέπει να περιλαμβάνει αναμφίβολα και ιδιαίτερες παρεμβατικές πράξεις που δεν ανήκουν στις τρεις αυτές κατηγορίες όπως η λήψη αίματος, ιστών ή οργάνων, οι αισθητικές και πλαστικές επεμβάσεις (που δεν συνιστούν θεραπεία), η τεχνητή διακοπή της εγκυμοσύνης κ.α. Επομένως, κάθε ενέργεια ή παράλειψη του ιατρού στο πλαίσιο της φροντίδας ενός προσώπου (υγιούς ή ασθενούς) που προσφεύγει σε υπηρεσίες υγείας είναι ιατρική πράξη και συνεπάγεται αντίστοιχα ιατρική ευθύνη.

Ως «ευθύνη» ορίζεται η δέσμευση του ιατρού από το Νόμο να ακολουθεί ορισμένους κανόνες συμπεριφοράς, όταν διενεργεί ιατρικές πράξεις.

Ακολούθως, ως «ιατρικό σφάλμα» ορίζεται η ιατρική πράξη που εκτελέσθηκε κατά παράβαση των κανόνων διενέργειάς της και συνεπάγεται αντίστοιχες ποινικές συνέπειες.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η ιατρική ευθύνη αφορά πάντοτε την συμπεριφορά του ιατρού και όχι το αποτέλεσμα της πράξης του. Έτσι, αν ο ιατρός έχει ενεργήσει ορθά και σύμφωνα με τα κριτήρια που θα αναφέρουμε παρακάτω, δεν είναι υπεύθυνος για την μη αποκατάσταση της υγείας του προσώπου ή για τυχόν βλάβη σε αυτήν, καθώς μεταξύ της πράξης του ιατρού και του αποτελέσματος μεσολαβεί πάντοτε η φυσική αντίδραση του οργανισμού, τα δεδομένα της οποίας δεν είναι πάντοτε ελέγξιμα ή έστω γνωστά στην επιστήμη.

Γ. Κριτήρια Ορθής Ιατρικής Πράξης και Ευθύνη Ιατρού

Οι Κανόνες, οι οποίοι ρυθμίζουν την συμπεριφορά του ιατρού, η παραβίαση των οποίων μπορεί να στοιχειοθετήσει ιατρική ευθύνη, περιλαμβάνουν συγκεκριμένα κριτήρια, όπως προβλέπει ο Ν. 3418/2005, τα οποία θα πρέπει να πληρούνται σωρευτικά και συνοψίζονται στα εξής:

1. Οι κανόνες της Ιατρικής Επιστήμης, που προέρχονται από την έγκυρη γνώση του Ιατρού για την διενέργεια της Ιατρικής Πράξης από τις σπουδές του και την τυχόν πρόσθετη επιμόρφωσή του.
2. Τα διδάγματα της εμπειρίας, που περιλαμβάνουν την ατομική εμπειρία του Ιατρού από την αντιμετώπιση παρόμοιων περιστατικών, την μη καταγεγραμμένη σε επίσημους κανόνες εμπειρία της συγκεκριμένης ειδικότητας αλλά και την κοινή πείρα και λογική του μέσου ανθρώπου, αντίστοιχου μορφωτικού επιπέδου.
3. Οι κανόνες της «βασισμένης σε ενδείξεις ιατρικής» (evidence-based medicine), δηλαδή αυτοί που περιέχονται σε κατευθυντήριες οδηγίες (guidelines) ή ιατρικά πρωτόκολλα, που προέρχονται κυρίως από στατιστικά έγκυρες διαπιστώσεις κλινικών ερευνών. Τα ιατρικά πρωτόκολλα δημιουργούνται από στατιστικά έγκυρες διαπιστώσεις κλινικών ερευνών και περιλαμβάνουν εξειδικευμένες και περιεκτικές βασικές γνώσεις και πρακτικές για την διενέργεια ιατρικών πράξεων, ενώ απαντώνται σε ένα ευρύ αντικείμενο ιατρικών ειδικοτήτων αλλά και πηγής προέλευσης (Πανεπιστημιακά, από Διεθνείς ή Εθνικές Επιστημονικές Εταιρίες). Σε πολλές περιπτώσεις αποκτούν νομική ισχύ λόγω της υποχρέωσης τήρησής τους από τους ιατρούς για την αποφυγή διάπραξης στοιχειωδών ιατρικών σφαλμάτων.
4. Οι κανόνες της Ιατρικής Δεοντολογίας, που προβλέπονται στο Ν. 3418/2005 και στη νομοθεσία για ειδικές ιατρικές πράξεις, οι κυριότεροι των οποίων είναι η αρχή της συναίνεσης ύστερα από πληροφόρηση, η τήρηση του ιατρικού απορρήτου και των προσωπικών δεδομένων του ασθενούς, ο σεβασμός των αξιών και πεποιθήσεων του ασθενούς.

Η παραβίαση οποιουδήποτε από τα τέσσερα αυτά κριτήρια συνιστά ιατρικό σφάλμα, αν το αποτέλεσμα της πράξης προκαλεί βλάβη σε υγιές πρόσωπο ή επιβαρύνει την ήδη υπάρχουσα βλάβη της υγείας του ασθενούς ή του προκαλεί πρόσθετη βλάβη.

Εξάλλου, η Ιατρική Πράξη συχνά μπορεί να διενεργείται με την μεσολάβηση συνεργατών του Ιατρού, οι οποίοι υπόκεινται στις οδηγίες και την εποπτεία του. Είναι, λοιπόν, επίσης ενδεχόμενο το τυχόν ιατρικό σφάλμα να οφείλεται σε ενέργεια ή παράλειψη των συνεργατών του Ιατρού, οι οποίοι θεωρούνται «προστηθέντες», δηλαδή βοηθοί του Ιατρού που δρούν στο πλαίσιο εντολών του.

Σε αυτή την περίπτωση κάθε σφάλμα του προστήσαντος θεωρείται σφάλμα του θεράποντος ιατρού, ενώ δεν αποκλείεται να υπάρχει συνυπευθυνότητα των προστηθέντων συνεργατών, εάν η πράξη τους ανήκει ρητά στο πλαίσιο καθηκόντων τους, όπως μπορεί να ορίζει ειδικά η νομοθεσία.

Αν βοηθός του θεράποντα Ιατρού είναι άλλος Ιατρός, υπόκειται και αυτός στις προβλέψεις του Ν. 3418/2005 και δεσμεύεται από τα τέσσερα κριτήρια της ορθής ιατρικής πράξης, ως αναφέρθηκε ανωτέρω.

Ο ειδικευόμενος ιατρός μπορεί να θεωρηθεί θεράπων αν για την αντιμετώπιση ενός περιστατικού δεν έχει την δυνατότητα να ζητήσει εντολές από άλλον Ιατρό.

Οι νοσηλευτές, οι φυσιοθεραπευτές, οι μαίες, οι ψυχολόγοι κλπ δεσμεύονται άμεσα από τις προβλέψεις του καθηκοντολογίου και της δεοντολογίας του επαγγέλματός τους, όπως προβλέπεται από ειδική νομοθεσία.

Η ιατρική ευθύνη έχει τριπλή διάσταση στο δίκαιο. Διακρίνεται σε ποινική, αστική και πειθαρχική. Η πειθαρχική ευθύνη, που αφορά τη σχέση του Ιατρού με τον Επαγγελματικό του Σύλλογο αφορά την επιβολή πειθαρχικών κυρώσεων σε περίπτωση παραβίασης των κανόνων ιατρικής δοντολογίας ή εξ αρχής παράνομων ιατρικών πράξεων και δεν είναι ποτέ ανεξάρτητη, αλλά συνοδεύει τα άλλα δυο είδη ευθύνης, ενώ συνήθως η ποινική ευθύνη, αν διαπιστωθεί δικαστικά, συνοδεύεται πάντοτε και από αστική ευθύνη.